The meaning of freedom, the concept of responsibility.

15 ਅਗਸਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ  : 15 ਅਗਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੀ ਡੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੱਜ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ।

ਪਰ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਣ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—*ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਹੈ?*

ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇਵਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸੋਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਮਿੱਟ ਹੈ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੱਕ, ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੱਕ—ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਕਿੰਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੀ *ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ* ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਬੌਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ, ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਕਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ *ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ* ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਇਸ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿਰੰਗੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਨਾ ਕਰੀਏ—ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰੀਏ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ;

*ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।*

ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ;

*ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।*

ਭਾਰਤ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ;

*ਪਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ।*

ਆਓ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਲਈਏ—

*ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂਗੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਧਾਂਗੇ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।*

**ਇਹੀ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।

ਇਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਹੈ।**