Unique Contribution of Sikhism to Indian Knowledge Tradition: A New Step Towards Sikh Indian Knowledge Systems (SIKS)

ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ, ਅਨੁਭਵ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ, ਨੈਤਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਦ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਮਰਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਗੁਰਤਾ ਤੱਕ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਮਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਸੇਵਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਡਲ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਵਿਦਿਆਲਯ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅੱਜ Indian Knowledge Systems (IKS) ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਿਤ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸੇ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ Sikh Indian Knowledge Systems (SIKS) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਖੋਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਪਹਿਲ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ।

SIKS ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗਿਆਨ-ਆਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸੰਗੀਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਲੋਕ-ਸੇਵਾ, ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰਾਸਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕੁਦਰਤ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹ੍ਰਾਸ—ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇਹ ਜੁਲਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਉਸ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਵਾਦ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।

ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ Sikh Indian Knowledge Systems (SIKS) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰੇਗਾ।

ਆਓ, ਅਸੀਂ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਜ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵੰਤ ਬਣਾਈਏ। ਇਹੀ ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਧੇਯ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਾ।

— ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਸੰਪਾਦਕ
ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ