ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਤੱਕ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਲੇਖ | ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੀਵਾਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ 14 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੁਰਾਣਕ ਆਧਾਰ ਹੈ? ਕੀ ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
1. ਦੀਪਾਵਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਦੀਪਾਵਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਦੀਪ' ਅਤੇ 'ਆਵਲੀ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਦੀਪ ਦਾ ਅਰਥ ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਆਵਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਲੜੀ ਜਾਂ ਕਤਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ।
ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (1.3.28) ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਤਰ ਹੈ:
ਤਮਸੋ ਮਾ ਜਯੋਤਿਰਗਮਯ।
ਭਾਵ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲੋ।
ਇਹ ਮੰਤਰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ, ਆਸ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾਏ।
2. ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਬੰਧ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ।
ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਮਰਿਆਦਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਵਾਲਾ ਮੂਲ ਰਾਮਾਇਣ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3. ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ
ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਣਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣਕ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਦਿਵਿਆ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥਕ ਅੰਤਰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ।
ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
4. ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਪੂਜਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਧਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਬੁੱਧੀ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਧਨ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਭਲਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
5. ਕੀ ਕੁਬੇਰ ਕੰਜੂਸ ਸਨ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਬੇਰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ, ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੁਰਾਣਕ ਅਧਿਆਇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਕੰਜੂਸ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪੁਰਾਣਕ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6. ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵਉਠਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ
ਵਾਇਰਲ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੇਵਉਠਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਆਸ਼ਾਢ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਵਸ਼ਯਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਵਉਠਨੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਉਠਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸ਼ਰਦ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
7. ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਤੱਥ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਖਰੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
8. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਆਂ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਦ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਸਮਝਣਾ ਇਸ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
9. ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ: ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਤੱਕ
ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਬਾਹਰੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਤੁਕ ਹੈ:
ਦੀਪਕੁ ਸਬਦਿ ਵਿਗਾਸਿਆ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਰ ਹਾਰੁ ॥੫॥
ਇਸ ਤੁਕ ਵਿੱਚ 'ਦੀਪਕੁ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। 'ਸਬਦਿ ਵਿਗਾਸਿਆ' ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਖਿੜਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਰ ਹਾਰੁ' ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਦੀਵੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਗਿਆਨ, ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ।
10. ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਸਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਏ।
ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਤੱਥ-ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਕ
ਦੀਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਵਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਤੁਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:
ਦੀਪਕੁ ਸਬਦਿ ਵਿਗਾਸਿਆ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਰ ਹਾਰੁ ॥੫॥
ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਸ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲੇ।
ਅਸਲ ਦੀਵਾਲੀ ਕੇਵਲ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਪ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਵੰਡਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਹੈ।
ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮੂਲ ਸਰੋਤ
1. ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ – ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ।
2. ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ – ਪਹਿਲਾ ਅੰਸ਼, ਅਧਿਆਇ 9।
3. ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ – ਅੱਠਵਾਂ ਸਕੰਧ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਪ੍ਰਸੰਗ।
4. ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ – 1.3.28।
5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ – ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅੰਗ ਨੰਬਰ।
6. ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ – ਮਹਾਵੀਰ ਨਿਰਵਾਣ ਪਰੰਪਰਾ।
7. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤ – ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ।
ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ | ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ।