How was the first volume of the Guru Granth Sahib Ji prepared?

ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਕ—ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਾਥਾ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ—ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਕਾਰੀ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ SGPC ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਵਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। 

📜 ਇਹ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ?

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸੰਗਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਸੰਕਲਨ ਵਿੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤ, ਵਰਗ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ।

ਇਹੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ।

✍️ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ—ਮਹਾਨ ਲਿਖਾਰੀ

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਕਲਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤ ਉਤਾਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨਾ, ਲਿਖਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਮਿਹਨਤ ਸੀ। 

🌿 ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ—ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕੇਂਦਰ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬੇਹੱਦ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਥਾਨ ਚੁਣਿਆ। ਇੱਥੇ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿੱਖ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

🎼 ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸਦੀ ਰਾਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਸੁਰ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਮਿਲਾਪ ਬਣੀ। 

ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।

🕯️ 1604—ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੰਜ਼ਿਲ

1603–04 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। SGPC ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 1604 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਇਹ ਪਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੀ।

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

🙏 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ

ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ। 

ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

🌏 ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ—ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਹ ਬਾਣੀ, ਸੰਗੀਤ, ਦਰਸ਼ਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

🔎 ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਬਕ

1604 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ knowledge-preservation project ਸੀ।

ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਹੈ—

ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਬੀੜਾਂ, ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਜੇ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅੱਜ AI, high-resolution imaging, digital archives ਅਤੇ modern conservation ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?

ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਕੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਜੋ ਗਿਆਨ-ਦੀਵਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ—ਸਹੀ ਸਰੋਤਾਂ, ਸਹੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਨਾਲ—ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।