Human Suffering and the Solution Offered by Gurbani

ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਤੱਕ — ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ?

Kesari Virasat News Network

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਡਰ, ਅਸਫਲਤਾ, ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ—ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹਾਂ? ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ? ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।

ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ, ਮੋਹ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਣ ’ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਹੁਕਮ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

“ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥”

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ — ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਮਾਰਗ

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਪਛਤਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨ, ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੰਡ — ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਰਗ

ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੱਲ ਕੇਵਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਧਿਆਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਸੇਵਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਸਹਿਜ — ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਹਿਜ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਸੁੱਖ ਆਵੇ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਟੁੱਟੇ ਨਾ—ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ

ਅੱਜ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨ, ਮੁਕਾਬਲੇ, ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ’ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਨਾਮ, ਸੇਵਾ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਆਵੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜੋਤ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ।

ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ—ਇਹ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

“ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਜਹਾਜੁ ਹੈ, ਚੜ੍ਹੇ ਸੋ ਉਤਰੈ ਪਾਰਿ॥”

ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਰਾਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।