ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ, ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਨ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

 

ਭੂਮਿਕਾ

 

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਰੁਝਾਨ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਤਬਾਹੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

 

ਪਰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਉਸ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

 

ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਸਖਸ (Opium Poppy) ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਾਇਸੈਂਸ ਆਧਾਰਿਤ, ਸੀਮਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

 

1. ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ

 

ਨਸ਼ੀਲੇ ਜਾਂ ਮਨੋ-ਸਕ੍ਰਿਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਰਸਾਇਣਕ ਬਣਤਰ, ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਨਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

 

(ੳ) ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥ (Natural Substances)

 

ਇਹ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

 

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

 

- ਖਸਖਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫ਼ੀਮ।

- ਭੰਗ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੈਨਾਬਿਸ ਉਤਪਾਦ।

- ਤੰਬਾਕੂ।

- ਕੋਕਾ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੋਕੀਨ।

- ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੋ-ਸਕ੍ਰਿਯ ਤੱਤ।

 

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਨਸ਼ਾ, ਨਿਰਭਰਤਾ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

 

(ਅ) ਅਰਧ-ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ (Semi-synthetic Substances)

 

ਇਹ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

 

- ਹੈਰੋਇਨ।

- ਆਕਸੀਕੋਡੋਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ।

- ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਓਪੀਓਇਡ ਯੋਗਿਕ।

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈਰੋਇਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

 

(ੲ) ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ (Synthetic Substances)

 

ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਉਦਯੋਗਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

 

- ਮੈਥਾਮਫੈਟਾਮਾਈਨ।

- ਐਮਫੈਟਾਮਾਈਨ।

- ਫੈਂਟਾਨਿਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਐਨਾਲੌਗ।

- MDMA।

- ਕੁਝ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪੀਓਇਡ।

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪਦਾਰਥ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

 

(ਸ) ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਜਾਂ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪਦਾਰਥ (Pharmaceutical Substances)

 

ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 

ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

 

- ਮੋਰਫ਼ੀਨ।

- ਕੋਡੀਨ।

- ਫੈਂਟਾਨਿਲ।

- ਟ੍ਰਾਮਾਡੋਲ।

- ਮੈਥਾਡੋਨ।

- ਬਿਊਪ੍ਰੇਨੋਰਫ਼ੀਨ।

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥ ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਮੈਡੀਕਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਹ ਦਰਦ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

 

ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

 

2. ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ

 

ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

 

1. ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ।

2. ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ।

3. ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।

4. ਜਿਗਰ, ਗੁਰਦੇ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।

5. ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਾਨੀ।

6. ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਕਸਾਨ।

7. ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ।

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਸਿਹਤ-ਜੋਖਮ ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਪੱਧਰ| ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ| ਮੁੱਖ ਖ਼ਤਰੇ

ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ| ਹੈਰੋਇਨ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਫੈਂਟਾਨਿਲ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪੀਓਇਡ| ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ, ਓਵਰਡੋਜ਼, ਮੌਤ, ਗੰਭੀਰ ਨਿਰਭਰਤਾ

ਉੱਚਾ| ਮੈਥਾਮਫੈਟਾਮਾਈਨ, ਕ੍ਰੈਕ ਕੋਕੀਨ, ਕੋਕੀਨ| ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ, ਨਿਰਭਰਤਾ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ| ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ, ਕੁਝ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ| ਕੈਂਸਰ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਨਿਰਭਰਤਾ

ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਕੈਨਾਬਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋ-ਸਕ੍ਰਿਯ ਪਦਾਰਥ| ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਡਾਕਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ| ਮੋਰਫ਼ੀਨ, ਕੋਡੀਨ, ਟ੍ਰਾਮਾਡੋਲ, ਮੈਥਾਡੋਨ| ਨਿਰਭਰਤਾ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਓਵਰਡੋਜ਼

 

ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਵਧਾਨੀ: ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਰੈਂਕਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਜੋਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 

2010 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ The Lancet ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਡੇਵਿਡ ਨੱਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ 20 ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ 16 ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਕੁੱਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਨੁਕਸਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਜਦਕਿ ਹੈਰੋਇਨ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਕ ਕੋਕੀਨ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।

 

ਇਹ ਖੋਜ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜੇ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

 

3. ਖਸਖਸ ਦਾ ਪੌਦਾ: ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵੀ

 

ਖਸਖਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ Papaver somniferum ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

 

(ੳ) ਖਸਖਸ ਦੇ ਬੀਜ (Poppy Seeds)

 

ਖਸਖਸ ਦੇ ਬੀਜ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ:

 

- ਮਿਠਾਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਕਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ।

- ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।

- ਖਾਣੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਲਈ।

- ਖਾਦ ਤੇਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ।

 

ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਅਫ਼ੀਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਓਪੀਓਇਡ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦੇ ਕੁਝ ਅਲਕਲਾਇਡਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

 

(ਅ) ਅਫ਼ੀਮ (Opium)

 

ਅਫ਼ੀਮ ਖਸਖਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਫ਼ੀਨ, ਕੋਡੀਨ ਅਤੇ ਥੀਬੇਨ ਵਰਗੇ ਅਲਕਲਾਇਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਤੱਤ ਆਧੁਨਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

 

(ੲ) ਮੋਰਫ਼ੀਨ (Morphine)

 

ਮੋਰਫ਼ੀਨ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਰਦ-ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ:

 

- ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਵਿੱਚ।

- ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ।

- ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ।

- ਪੈਲੀਏਟਿਵ ਕੇਅਰ ਵਿੱਚ।

 

ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

(ਸ) ਕੋਡੀਨ ਅਤੇ ਥੀਬੇਨ (Codeine and Thebaine)

 

ਕੋਡੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਝ ਦਰਦ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥੀਬੇਨ ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਸਖਸ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

 

4. ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ: ਕੀ ਮੌਜੂਦਾ ਨੀਤੀ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

 

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

 

ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

 

ਖਸਖਸ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤੀ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਰਕੋਟਿਕ ਡਰੱਗਜ਼ ਐਂਡ ਸਾਈਕੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਸਬਸਟੈਂਸਿਜ਼ ਐਕਟ, 1985 ਅਤੇ ਇਸ ਅਧੀਨ ਬਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਬਿਊਰੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

 

ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਨਵੇਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦਲੀਲਾਂ

 

1. ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ

 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਵੇਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਸੈਂਸ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਮੁੱਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

 

2. ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਕੱਚਾ ਮਾਲ

 

ਮੋਰਫ਼ੀਨ, ਕੋਡੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਲਕਲਾਇਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

3. ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ

 

ਜੇਕਰ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਾਇਸੈਂਸ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

4. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

 

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

 

ਖਸਖਸ ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

5. ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਾ ਅਰਥ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੋਟ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ

 

ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਫ਼ੀਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਿਕਰੀ, ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

 

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

 

ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:

 

1. ਖੇਤੀ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਬਿਊਰੋ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਸੈਂਸ।

2. ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ।

3. ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ।

4. ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ।

5. ਨਿਯਮਤ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂਚ।

6. ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ।

7. ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਡਾਇਵਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹੀ।

8. ਨਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ।

 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

6. ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨੀਤੀ: Controlled Poppy Cultivation Model

 

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

 

ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:

 

ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ

 

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਟੀ, ਜਲਵਾਯੂ, ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

 

ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ: ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ

 

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਗ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ NDPS ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

 

ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ: ਸੀਮਤ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

 

ਸਿਰਫ਼ ਕੇਂਦਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੀਮਤ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ, ਕਿਸਾਨੀ ਆਮਦਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਡਾਇਵਰਸ਼ਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ।

 

ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ: ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ

 

ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

 

ਪੰਜਵਾਂ ਪੜਾਅ: ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ

 

ਇਸ ਨੀਤੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ, ਨਸ਼ਾ ਵਰਤੋਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

 

ਜੇਕਰ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।

 

7. ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨੀਤੀ

 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

 

ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪੱਖ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:

 

- ਰੋਕਥਾਮ: ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ।

- ਇਲਾਜ: ਨਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ।

- ਕਾਨੂੰਨ: ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ।

- ਵਿਕਲਪ: ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਖੇਡਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਲਪ।

 

ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

 

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

 

8. ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ

 

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ:

 

1. ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

2. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਗ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ।

3. ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸੌਂਪੀ ਜਾਵੇ।

4. ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਦਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

5. ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋਵੇ।

6. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

7. ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਲਈ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ।

 

ਸਿੱਟਾ: ਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ

 

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਬਣਤਰ, ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

 

ਖਸਖਸ ਦਾ ਪੌਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ੀਮ ਅਤੇ ਓਪੀਓਇਡ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁਝ ਅਲਕਲਾਇਡ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਭੋਜਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

ਇਸ ਲਈ ਪੌਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਸਖਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਜਾਇਜ਼ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੀਮਤ, ਲਾਇਸੈਂਸ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਡਲ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

 

ਸਾਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ।

 

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

 

ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

 

---

 

ਖੋਜ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਸਰੋਤ

 

1. Central Bureau of Narcotics (CBN), Government of India — ਖਸਖਸ ਦੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨ।

2. Department of Revenue, Government of India — NDPS Act ਅਤੇ Opium Cultivation Policy।

3. World Health Organization (WHO) — ਓਪੀਓਇਡ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਬਾਰੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।

4. The Lancet (2010) — Drug Harms: A Multicriteria Decision Analysis, David Nutt et al.

5. Punjab Agricultural University (PAU) — ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ।

 

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ

 

NDPS Act, 1985 ਦੀ ਧਾਰਾ 8 ਅਧੀਨ ਅਫ਼ੀਮ ਪੋਸਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਖੇਤੀ ਦੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ; ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬਦਲਾਅ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ 

ਸੰਪਾਦਕ ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ