ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ | Kesari Virasat Research Desk
ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ, ਇਸਾਈ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨ, ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਦਿਵਾਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧੀ ਹੈ? ਜਨਮ ਦਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ 2027 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ: ਧਾਰਮਿਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਸਵੀਰ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੰਪੂਰਨ ਜਨਗਣਨਾ 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 121.09 ਕਰੋੜ ਸੀ।
ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ:
| ਵਰਗ | ਆਬਾਦੀ | ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ |
|---|---|---|
| ਹਿੰਦੂ | 96.63 ਕਰੋੜ | 79.8% |
| ਮੁਸਲਿਮ | 17.22 ਕਰੋੜ | 14.2% |
| ਇਸਾਈ | 2.78 ਕਰੋੜ | 2.3% |
| ਸਿੱਖ | 2.08 ਕਰੋੜ | 1.7% |
| ਬੋਧੀ | 84.43 ਲੱਖ | 0.7% |
| ਜੈਨ | 44.52 ਲੱਖ | 0.4% |
| ਹੋਰ ਧਰਮ | 79.38 ਲੱਖ | 0.7% |
| ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ | 28.67 ਲੱਖ | 0.2% |
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਜਨਗਣਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
2001 ਤੋਂ 2011: ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ?
2001 ਅਤੇ 2011 ਦੀਆਂ ਜਨਗਣਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 80.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 79.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 13.4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 14.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਇਆ।
ਇਸਾਈ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 1.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 0.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ 0.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਇਆ। ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟਿਆ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ: ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਧਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਘਟ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਕਾਰ: ਜਨਸੰਖਿਆ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ
ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਮ ਦਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ।
Pew Research Center ਦੀ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਮ ਦਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਖਿਆ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਆਮਦਨ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖਿਆ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕੀ ਹੈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
2027 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ: ਨਵੇਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 2027 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਭਿਆਸ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਨਵੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਵੈ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਮਿਆਦ 16 ਤੋਂ 30 ਨਵੰਬਰ 2026 ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 1 ਦਸੰਬਰ 2026 ਤੋਂ 4 ਜਨਵਰੀ 2027 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੁਲਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗੀ।
2050 ਦਾ ਭਾਰਤ: ਕਿਹੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ?
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਨਮ ਦਰ, ਮੌਤ ਦਰ, ਉਮਰ ਬਣਤਰ, ਪ੍ਰਵਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੱਕੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ: ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਮਝ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅੰਕੜੇ, ਨਿਰਪੱਖ ਖੋਜ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।
ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਜਨਗਣਨਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Kesari Virasat Research Desk ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਲੜੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ:
-
Census of India 2011 – Population by Religious Community, C-01.
-
Press Information Bureau, Government of India – 25 August 2015.
-
Pew Research Center – Religious Composition of India, 2021.
-
Office of the Registrar General & Census Commissioner – Census 2027 ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ।