"Lubana-Vanjara Sikh Society: Merchants, Servants of the Guru's House, and Unsung Heroes of History"

"ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ...
ਜਦੋਂ ਰੇਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ...
ਜਦੋਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਸਨ...

ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸੀ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਰਸਦ, ਲੂਣ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਨ ਵਣਜਾਰੇ ਜਾਂ ਲਬਾਣੇ...ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤਾ।"

"ਵਣਜਾਰਾ ਸ਼ਬਦ 'ਵਣਜ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਪਾਰ।

ਲੁਬਾਣਾ ਜਾਂ ਵਣਜਾਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲੂਣ, ਅਨਾਜ, ਕੱਪੜਾ, ਰੇਸ਼ਮ, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਲਬਾਣਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੂਣ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਂਕੜੇ ਬੈਲ, ਊਠ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।"

"ਵਣਜਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਲੁਬਾਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵੀ ਸਨ।"

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲਬਾਣਾ – ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ

"ਜੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲਬਾਣਾ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ।"

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲਬਾਣਾ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ ਤਾਂ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਮੋਹਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ—'ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ, ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਦੋ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?'

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੈਕਾਰਾ ਲਾਇਆ—

"ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ! ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ!"

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ।"

ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

"ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਹਨ। 1675 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਉਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।"

"ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਪੰਥ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲਈ ਰਸਦ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਲਬਾਣਾ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।"

"ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕਟਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।" "ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਈ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਥ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਣਜਾਰਾ-ਲਬਾਣਾ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪੰਥ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।"

"ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ—

• ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ
• ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾਭਾਈ ਦਾਸਾ ਲਬਾਣਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੇਲੇ ਅਫਰੀਕਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਸੰਦ ਰਹੇ ਹਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈਨਾਢੂ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਹਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਢਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

  • SantPrem Singh Labana murale wale — ਲਬਾਣਾ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ।

ਅੱਜ ਦਾ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ

  • "ਅੱਜ ਵਣਜਾਰਾ ਜਾਂ ਲਬਾਣਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਫੌਜ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।"

    "ਵਣਜਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ...ਇਹ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲਬਾਣਾ ਦਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ' ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦਾ ਸੁਵਰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਉਹ ਕੌਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।"