From Poppy to White: The Changing Face of Punjab's Drug Trafficking

ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ 

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਦੇ ਅਫੀਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਚਿੱਟੇ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤਬਾਹੀ ਵੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭੁੱਕੀ, ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ?

## ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ

ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਕੀ (ਪੋਸਤ/ਡੋਡਾ ਚੂਰਾ) ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੋਕ ਭੁੱਕੀ ਨੂੰ ਦਰਦ ਘਟਾਉਣ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਆਦਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਪੋਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ ਹੈ। 

ਭੁੱਕੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਦਾਰਥ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਲਤ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ "ਨਸ਼ਾ" ਘੱਟ ਅਤੇ "ਆਦਤ" ਵੱਧ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

## ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ

NDPS ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਕੀ ਉੱਤੇ ਕੜੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 2001 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਖ਼ਤੀ ਵਧੀ, ਜਦਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਇਸੰਸੀ ਠੇਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਡੋਡਾ-ਪੋਸਤ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। 

ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘਟੇਗੀ ਤਾਂ ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ ਵੀ ਘਟੇਗੀ। ਪਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।

## ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਭਰੀ?

ਜਦੋਂ ਭੁੱਕੀ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਮੰਗ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਪਲਾਈ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੈਰੋਇਨ (ਚਿੱਟਾ), ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਨੇ ਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਹੈਰੋਇਨ, ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਰਾਮਦਗੀਆਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਓਪੀਓਇਡ ਅਤੇ ਹੈਰੋਇਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

## ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਾਮ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗ

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਹੈਰੋਇਨ ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਇਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਕੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕੀਤੀ?

ਇੱਥੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਿੰਦੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੁੱਕੀ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਹੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਕਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਪੋਸਤ-ਤਸਕਰੀ ਰਸਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਰੋਇਨ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਕੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਰਹੱਦੀ ਤਸਕਰੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਸ਼ਾ-ਨੈੱਟਵਰਕ, ਫਾਰਮਾ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

## ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਮੁੱਦਾ

ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਕੀਕਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਲ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਥਾਈਲ ਅਲਕੋਹਲ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਬੰਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

## ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ "ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਕਿਸਮ" ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ "ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ" ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਖੇਡ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਜਾ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਡਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਮੁੜ ਭਰਨ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਜਗਣ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਸੇ ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਪੁੜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ 

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਸ਼ਾ-ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ "ਪਾਬੰਦੀ" ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ "ਵਿਕਲਪ" ਹੈ। ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਕਲਪ ਦੇਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਲਪ ਆਪ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਨੀਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ "ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਨਹੀਂ" ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇੱਕ ਪੱਖ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ (ਚਿੱਟਾ, ਫੈਂਟਾਨਿਲ, ਮੈਥ ਆਦਿ) ਕਾਰਨ ਮੌਤਾਂ, ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘੱਟ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਕੀ ਜਾਂ ਅਫੀਮ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ "ਹਾਰਮ ਰਿਡਕਸ਼ਨ" (ਨੁਕਸਾਨ ਘਟਾਉਣ) ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਲਤ, ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦਾ 

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪਹੁੰਚ, ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਮ-ਰਿਡਕਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਾਡਲ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ

### ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ 

ਜੇ ਕੋਈ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਾਜ਼ਮੀ

* ਕੀ ਇਹ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਹੇਠ ਹੋਵੇਗੀ

* ਕੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦਵਾਈ ਉਦਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਆਮ ਖਪ

* ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਘਟੇਗਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ

* ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕੇ

### ਆਖ਼ਰੀ ਸਵਾਲ

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ "ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਖੇਤੀ" ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੱਲ ਮੰਨਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕਮੀ 

**"ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭੁੱਕੀ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ?

ਇਹ ਸਵਾਲ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਨੀਤੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।