ਕਲਮ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ: ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਾ
One who served the House of the Guru with both the pen and the sword: The Bhat Brahmin lineage.
ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਬਣੀਆਂ
ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ :
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ *ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣੇ* ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਭੱਟ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭੱਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ *ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ* ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਭੱਟ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ *ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਤਾ, ਕਾਵਿ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਅਧਿਆਇ* ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
## ਭੱਟ ਕੌਣ ਸਨ?
“ਭੱਟ” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ, ਗਵੱਈਏ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਕਾਵਿ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੰਸਾਵਲੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਵਾਸੇ ਸੰਗਰੂਰ, ਕਰਨਾਲ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਰਸਿੰਧੂ ਤੇ ਤਲਉਂਢਾ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨ ਭੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣੀ— *ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਕਵੀ, ਕੀਰਤਨਕਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ।*
# ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਭੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ *ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਜੀ* ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਭੱਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਭੱਟ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ।ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਈ।
# ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਬਾਣੀ
ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਹੈ—*ਭੱਟ ਬਾਣੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ **1389 ਤੋਂ 1409* ਤੱਕ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 11 ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵੱਈਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੱਟ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ। ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਾਲਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ *ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਵਿ-ਗਵਾਹੀ* ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
# ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮੱਗਰੀ ਹਨ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ।
# ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ: ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੋਥੀਆਂ
ਭੱਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ—*ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ*। “ਵਹੀ” ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਂ ਰਜਿਸਟਰ। ਭੱਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਜਨਮਾਂ, ਵਿਆਹਾਂ, ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਭੱਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਹੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਭੱਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ *ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ* ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।
# ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ?
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਲਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ *ਨਾਮ, ਸਥਾਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ* ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਖੋਜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਹਰ ਵਹੀ ਦੀ ਹਰ ਐਂਟਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੰਤਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ *ਮੂਲ ਪ੍ਰਤੀ, ਲਿਖਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਨਕਲ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ* ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
# ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ: ਕਵੀ ਤੋਂ ਯੋਧੇ ਤੱਕ
ਭੱਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ—*ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ*। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਭੱਟ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਚੁੱਕੇ।ਇਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ—ਕਲਮ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਚੱਲਣਾ।
# ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ
ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਕੇਸੋ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ, ਨਰਬਦ ਸਿੰਘ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ 1711 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਲੋਵਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ *ਨੌਂ ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਹੀਦਾਂ* ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੂਲ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, *ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।*
# ਭੱਟ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ
ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋਣੀ ਸੀ?
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ *ਗੁਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ* ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
# ਭੱਟ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ
ਜੇ ਨਿਰਮਲ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੱਟ ਘਰਾਣੇ *ਮੌਖਿਕ ਯਾਦ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ* ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਵੀ। ਲਿਖਿਆ ਵੀ।ਵਹੀਆਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਵੀ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੰਗ ਵੀ ਲੜੀ। ਇਸ ਲਈ ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਬ੍ਰਾਹਮਣ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
# ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸਵਾਲ
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਖੋਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਤੇ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਖੋਜਣਾ ਹੋਵੇਗਾ—
* ਭੱਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
* ਕਿਹੜੀਆਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਲਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ?
* ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਹਿਮਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮਤਭੇਦ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
* ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੱਟ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਸਬੰਧੀ ਉਪਲਬਧ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
* ਭੱਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ *ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਵਹੀਆਂ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ—ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।*
ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ *ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਉਭਰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਭੱਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਲਮ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਚੁੱਕੇ।”* ਇਹੀ ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਨ, ਖੋਜਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।