ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਆਤਮਾ : ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ

The Soul of Sikhism: Gurmukhi Script and the Scientific Vision of Sri Guru Angad Dev Ji

 *ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ : ਗਿਆਨ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ*

**ਲੇਖਕ : ਸੀ. ਐਸ. ਹਰਪੁਰਾ**

ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿੱਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ-ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ, ਸੁਵਿਉਸਥਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਿੱਪੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅੱਖਰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧੁਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸੁਰਾਂ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੌਖਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ, ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿੱਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਬਣੀ।

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਲਿੱਪੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਧਰੋਹਰਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੋਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੀਆਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਯੋਗਦਾਨ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਖੋਜ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ।