The Martyrdom of Sri Guru Arjan Dev Ji: A Great War of Solidarity Against Extremism

ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ 

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਮੋੜ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਕੱਟੜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਧਾਰਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਉੱਚ ਜਾਤੀ, ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਇਹੀ ਉਹ ਨੁਕਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿੰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਾਤ, ਪੰਥ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਮੋਨੋਪੋਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਡਰ, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਚਸਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ।

ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਹੀ ਰੁਝਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਈ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਉਂਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿ ਕੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕੌਮ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭੈ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ, ਸਰਬ-ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵਾਂ ਲਈ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ 

ਸੰਪਾਦਕ ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ