ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੱਕ: ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਤਣਾਅ ਕਿਉਂ ਵਧਿਆ?
From the Tarn Taran border to Delhi and Islamabad: Why did India-Pakistan tensions escalate?
ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ Chargé d’Affaires ਨੂੰ ਤਲਬ ਕਰਕੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਾਮਲਾ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ BSF ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕੀ ਹਲਚਲ ਦੇਖੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ।
ਭਾਰਤੀ ਪੱਖ ਅਨੁਸਾਰ BSF ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ BSF ਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਟਨਾ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਸੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀ ਹੈ?
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਹੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ ਅਤੇ BSF ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਉਕਸਾਵੇ ਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨੇ ਭਾਰਤੀ Chargé d’Affaires ਨੂੰ ਤਲਬ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਖ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਘੁਸਪੈਠੀਏ ਸਨ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ credible ਅਤੇ transparent investigation ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੂਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਲਬ ਕੀਤਾ?
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਦੂਤ ਨੂੰ ਤਲਬ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ Chargé d’Affaires Saad Warraich ਨੂੰ ਤਲਬ ਕੀਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ “illegal cross-border infiltration” ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ facilitate ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ।
MEA ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ BSF ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਹੱਦੀ fence ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ BSF ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਪਈ।
ਨਸ਼ਾ-ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ MEA ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ narcotics syndicates ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ movement ਦੇ ਇੱਕ pattern ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ cross-border infiltration ਅਤੇ drug-smuggling activities ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਆਪਣੀਆਂ forces ਵੱਲੋਂ ਕਥਿਤ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।
ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਲਗਭਗ 553 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਛੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ—ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ—ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਹੈ?
ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ infiltration incident ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ vigilance ਵਧਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਾ-ਤਸਕਰੀ, ਡਰੋਨ activity, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ illegal cross-border movement ਵਰਗੇ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸੰਦੇਸ਼
ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ International Border ਦੀ sanctity ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ, ਮੌਜੂਦਾ bilateral arrangements ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ border forces ਨੂੰ unauthorized movement ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਸ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ?
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਕਿਸਾਨ, BSF ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ security environment ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਜੇਕਰ infiltration ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ-ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ security deployment ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀਮਿਤ ਸੰਪਰਕਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਕੀ ਹੈ?
ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੋਲੀ ਕਿਉਂ ਚੱਲੀ?
ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ:
ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ infiltration ਅਤੇ drug-smuggling ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣੇਗੀ, ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ border-management ਅਤੇ diplomatic mechanisms ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ?
ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂਚ, BSF ਅਤੇ Pakistan Rangers ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ।
ਨਤੀਜਾ
ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਇਸਨੂੰ ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ-ਤਸਕਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਫਿਲਹਾਲ ਸਭ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, BSF ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਹੈ।