Bhai Jeevan Singh: Rangreta Son of the Guru vs. the Controversy of Caste

*ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਰੰਘਰੇਟਾ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ

ਬਲਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ

ਜਦੋਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਹਨੇਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਤੀਰ-ਕਮਾਣ ਹੱਥੀਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਕਟਿਆ ਸੀਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਲਈ “ਰੰਘਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੇਟਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ। 

ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਰੰਘਰੇਟਾ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਰੰਘੜੇਟਾ’ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ – ਰੰਘੜ ਦਾ ਬੇਟਾ। ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ‘ਰੰਘੜ’ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਇਸਲਾਮ ਮਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਮਜ਼ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਲੇਖਕ ਸ੍ਰ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

“ਰੰਘੜ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਤੀ ਅੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੋਖਰ ਤੇ ਗੱਖੜ ਰਾਜਪੂਤ; ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੁਰਸੀ-ਨਾਮਾ ਕੁਝ ਰਾਜਪੂਤ (ਛੱਤ੍ਰੀਆਂ) ਨਾਲ ਮੇਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਭਾਓ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗੀ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀ ਅਕੜੇਵੇਂ ਜਾਂ ਰੰਘੜ-ਪੁਣੇ ਕਾਰਨ ਸੁਭਾਓ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੱਚੇ ਵਿੱਚ ਢਲ ਕੇ ਖੋਖਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ) ਦੀ ਰੰਘੜ ਸੰਗਿਆ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੰਘੜ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਰੰਘਰੇਟੇ ਅ੍ਰਥਾਤ ਰੰਘੜਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਖਵਾਏ । ਪਿਛੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਸੋ-ਰੀਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਖੋਖਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਲਹੂ ਮਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਰੰਘਰੇਟੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ । ”

ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਰੰਘਰੇਟਾ ਹੈ।

ਆਪੇ ਕਰਿ ਪਾਸਾਰੁ, ਆਪੇ ਰੰਗ ਰਟਿਆ ॥ {ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.-ਪੰ. 957}

ਕਰਤੇ ਪਾਪ ਅਨੇਕ ਮਾਇਆ ਰੰਗ ਰਟਿਆ ॥ {ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.-ਪੰ.705}

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਰੰਗਰੇਟੇ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ’ ਵਾਕ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ : ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਹ ਨਾਦੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬੇਟੇ, ਜੋ ਦਇਆਨਿਧ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਇਆਲਤਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦਿਆਂ ਰੱਬੀ-ਰੰਗ (ਪਿਆਰ) ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਜ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ।

: ਗੁਰਿ ਰੰਗੇ, ਸੇ ਭਏ ਨਿਹਾਲ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ! ਗੁਰ ਭਏ ਹੈ ਦਇਆਲ ॥ {ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.-ਪੰ.194}

ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਰੰਗਿ ਰਤਿਆ’ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਡਭਾਗੀ ਜੀਊੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਦਾ ਰੰਗ (ਇਸ਼ਕ, ਪਿਆਰ) ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਦਾ ਲਈ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਆਤਮਕ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ’ਤੇ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਇਸ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੱਜ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ 1704-05 ਦੀ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਠੰਢ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਅਜੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਝੂਠਾ ਤੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਹਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ 100 ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ। 

ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਹੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੜ੍ਹ ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ “ਰੰਘਰੇਟਾ” ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਤਿਆਗਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅੱਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ “ਰੰਘਰੇਟਾ” ਨੂੰ ਜਾਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਜੰਜਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ? 

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਰੋੜ ਕੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਲਈ ਲੜੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ?

ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਜਾਤ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਰਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਤੀਰ ਸੰਭਾਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਜਾਤ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ। ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਾਤ ਦੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਝਿਆ।

ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੱਚ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਢਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਸਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। “ਰੰਘਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੇਟਾ” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਗਾਈ ਰੱਖੀਏ।

#sikism #photochallenge #chatgpt #likeforlikes #photographychallenge #follower #sikhism #sikh #india #bmw #sikhhistory#Facebook #🌷🙏🏻🌷🙏🏻🌷🙏🏻🌷🙏🏻🌷🌷🌷🌷🌷🌷

Courtesy -FB