Words: sound, power, thought or command?

ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਾਗਾ **ਸ਼ਬਦ** ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਬਣੇ, ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ, ਧਰਮ ਉਭਰੇ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ **ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ**, ਫਿਰ **ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ**, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ **ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ**।

ਪਰ ਅੱਜ, ਇਸ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ— ਅਸੀਂ ਬੋਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ **ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ**।

ਵਿਗਿਆਨ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਨਹੀਂ—ਸ਼ਬਦ **ਕੰਪਨ** ਹੈ।‌ਹਰ ਕੰਪਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧਾ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਧੜਕਨ, ਸਾਹ, ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਹੈ:‌**ਸ਼ਬਦ ਰਾਏ ਨਹੀਂ, ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਰੀਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।**

ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ‌ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿਬਰੂ, ਅਰਬੀ, ਗ੍ਰੀਕ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਹਕੀਕਤ ਬਣਾਂਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ **ਊਰਜਾਤਮਕ ਇਕਾਈ** ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ—‌ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ, ਗਲਤ ਸੰਸਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## 🔹 ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ: ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਜੜ

ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ—ਉਹ **ਨੈਤਿਕ ਢਾਂਚਾ** ਹੈ। ਇਸਾਈਅਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਕਲਾਮ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਕੌਸਮਿਕ ਲੈ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

🔹 ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ: ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ

ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ **ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ** ਹੈ— ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬਦਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਮੰਤਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:‌ਸਹੀ ਸੋਚ, ਸਹੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮ।

ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,ਉਹਨੂੰ **ਸਮਾਜ ਲਈ ਯੋਗ** ਬਣਾਂਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਇਕਾਂਤ ਨਹੀਂ, **ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ** ਹੈ।

 🔹 ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਕਟ: ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸ਼ੋਰ ਤੱਕ

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ— ਬੋਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਥ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਸੱਤਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਅਰੇ, ਟ੍ਰੈਂਡਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ— ਇਹ ਸਭ **Noise Culture** ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਵੇਂ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ—ਲੋੜ ਹੈ **ਸਾਫ਼, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸ਼ਬਦ** ਦੀ। ਸਿੱਖਿਆ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ— ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ **ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ** ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਉਹ **ਵਿਰਾਸਤ** ਹੈ, ਉਹ **ਜਵਾਬਦੇਹੀ** ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ **ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ** ਹੈ।

AI ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕੋਡ ਅਜੇ ਵੀ **ਸ਼ਬਦ** ਹੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਾਂ—‌ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ 

ਸੰਪਾਦਕ।